Steden kennen al eeuwenlang uitdagingen om problemen in de omgeving het hoofd te bieden en een goede toekomst te bereiden voor hun inwoners. Dick de Jong van het bureau

In Pakhuis de Zwijger in Amsterdam werd op 3 september door de VPRO en en IABR een mooie aftrap gedaan voor de programmering van Eeuw van de Stad. Er waren verschillende documentaires al te zien, er was een live uitzending van het radioprogramma De Avonden en er was een presentatie van programmamakers en hoofdpersonen uit de TV-documentaires. De discussie kwam al aardig los.

Zef Hemel, stadsplanner van Amsterdam, ziet Amsterdam graag als metropool, en ja dat gaat ten koste van andere steden, maar we moeten mee in de competitie van de grote steden. Hij vindt dat we moeten kiezen in Nederland om in de race te blijven, en in zijn geval moeten we dan kiezen voor het groots uitbouwen van Amsterdam tot metropool.

Adriaan Geuze, landschapsarchitect bij West8, had hele andere voorstellingen. Hij ziet Blaricum als de ultieme woonplaats voor de meeste mensen en niet het wonen in een metropool. Ook benadrukte hij (terecht) dat Nederland is ontstaan als een strijd tegen het water waarin een veelheid van steden op knooppunten een belangrijke rol speelden. Een echt centrale sturing zoals vanuit het koninkijke of presidentiële Hof in Frankrijk behoort dus niet tot de Nederlandse traditie. Juist de diversiteit van de verschillende Hollandse steden zorgde voor kracht en handel. De groei werd door de overheid tot nu toe vooral verdeeld over de steden.

De programma’s van Eeuw van de stad gáán ergens over. Gisteren is dat nog eens bevestigd in de zeer positieve recensie van Hans Beerekamp in het NRC. De aanleiding was de inmiddels uitgezonden documentaire Amsterdam make-over 2040.

En wat zien we zoal voorbij komen als thema’s in de programmering van Eeuw van de Stad?

Groei
De grote steden groeien maar door, terwijl er tegelijkertijd ook bevolkingskrimp aankomt. In Zuid-Limburg, Oost-Groningen en Zeeuws-Vlaanderen is de krimp al aan de orde van de dag. En dat betekent dat er andere tijden aankomen waarin er minder gebouwd wordt. Parkstad Limburg heeft bijvoorbeeld al flink wat woningbouwplannen teruggetrokken. En er is door de krimp minder draagvlak voor voorzieningen als scholen. Provincies noemen krimp echter als nieuwe groei, een mogelijkheid om te herstructureren. Het landschap wordt niet meer zo belast, de files lossen op en het lerarentekort is voorbij.

Metropolen
Richard Florida is een socioloog die vooral bekend werd door zijn theorie over de ‘rise of the creative class’ uit 2002. In zijn theorie is de creatieve klasse met creatieve kenniswerkers de voorhoede van toekomstige economische groei. De afgelopen jaren hebben vele steden met een me-too reactie de creatieve klasse als speerpunt benoemd. Florida ziet groei van steden als noodzaak en gaat uit van concurrentie tussen metropolen. De Randstad waaronder Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht concurreren dan met Parijs, Londen of Frankfurt/Stuttgart.

De vraag is of deze veronderstelde concurrentie voor elke Nederlandse stad zo belangrijk is. Het antwoord is nee. De harde cijfers van het CPB geven aan dat de meeste bedrijven en bewoners verhuizen binnen hun eigen regio. Ook voor de grote Nederlandse steden is het goed om de eigen geschiedenis er eens op na te slaan. Juist in de samenwerking van de Hollandse steden zat in vroeger tijden de kracht. En willen wij wel een metropool? Is dat ook echt nodig om mee te kunnen in de wereld? Of moeten we juist investeren in de software, de keuze voor bepaalde kennisspecialisaties in een prettig en leefbaar Nederland.

Citymarketing
En dan komt citymarketing om de hoek wat mij betreft. Een discipline die uitgaat van de metafoor dat een stad aanbod en vraag aan elkaar moet koppelen om succesvol te zijn. De vragers bestaan daarbij uit bewoners/werknemers, bedrijven, studenten en bezoekers. Het gebruiken van citymarketing kan niet zonder een goed zicht op de markt en de wensen van de inwoners. Willen we wel een metropool waarin Almere en Amsterdam één geheel zijn? Willen we wel dat Rotterdam door Amsterdam wordt gekleineerd als kleinstedelijk en intolerant?

Elke stad moet zich het meest druk maken om de eigen inwoners en bedrijven in de ontwikkeling van de stad. Dat zijn de bestaande ‘klanten’. Vanuit marketing is bekend dat het moeilijker en duurder is om een nieuwe klant te verkrijgen dan een bestaande te behouden. Laten we daar veel aandacht aan besteden en laten we ons verdiepen in de wensen van onze inwoners.

Ik ben alvast zeer benieuwd naar de Tegenlicht-uitzending over Grand Paris: de president en de architect.

Klik hier voor de hele TV-programmering van Eeuw van de Stad.

Volgens voorspellingen woont in 2030 60% van de wereldbevolking in een stad. Wereldwijd ervaren steden gelijksoortige problemen zoals met veiligheid, overbevolking, milieu. Een onderzoek van PWC in 2006 naar ‘cities of the future’ toonde aan dat de trends voor steden gelijk zijn:

• Glocalisatie: Er zijn wereldwijde bedrijven actief met wereldwijde eisen en standaarden voor werkprocessen, en tegelijkertijd is er een lokaal concurrentieveld van bedrijven en werknemers.
• Individualisme: Steden moeten elk individu iets te bieden hebben en diensten kunnen bieden.
• Versnelling: Klanten en burgers vragen, gevoed door de ICT revolutie met internet, wifi, i-phones en pda’s om snelle interactie.
• Hi-tech: Nieuwe technologie biedt nieuwe mogelijkheden voor bv onderwijs op afstand, woon-zorg modellen, communicatie en transport.
• Hi-touch: De zogenaamde ‘leefbaarheid’van de stad is een belangrijk gegeven. Burgers willen zich veilig voelen in een prettige omgeving met veel aandacht voor bijvoorbeeld de openbare ruimte, de parken, de trefpunten in de stad.
• Vergrijzing: Wereldwijd veroudert de bevolking, ook in de steden.

De trends zijn misschien gelijk, maar de oplossing kan verschillen, want als er één ding al verschilt dan is dat de locatie van de stad en daardoor de samenstelling van de bevolking. De authentieke waarden die deze opleveren zijn de kern voor een onderscheidende positionering van de stad. De basis voor een visie op de toekomst.

En toch zijn er genoeg steden die elkaar imiteren. Citymarketing is inmiddels opgepikt als een manier om de doelgroepen van bewoners, bedrijven en bezoekers aan te trekken. Dat is prima. Een goed zicht op de markt en op de positie van de stad geeft richting aan de stedelijke ontwikkeling. De uitwerking van citymarketing is echter bedroevend. Er zijn in Europa veel steden die elkaar na-apen. Zelfs wetenschappers praten elkaar na.

Een voorbeeld:

In de uitwerking van citymarketing ligt de nadruk vaak sterk op ‘branding’. Hierbij wordt de stad als merk gezien, waarbij de merkwaarden richting moeten geven aan de stad. Tot zover gaat alles nog goed, de identiteit en het merk van de stad als uitgangspunt. Daarna blijkt de grote verwarring toe te slaan. Het merk wordt geconcretiseerd in een logo en een slogan waarbij men kijkt naar de andere steden. Het vervolg is een logo dat moet bewijzen dat de stad uniek en eigentijds is, én aantrekkelijk voor een brede doelgroep. Het logo bevat vaak een woordspeling met de naam van de stad. Het unieke van de stad lijkt ineens naar de achtergrond verdwenen.

Nog steeds gaan steden de strijd aan met elkaar, maar dan is dat meestal alleen in economische zin. Voor toekomstige welvaart en welzijn in de stad is het nodig dat de steden bestaande bewoners en bedrijven behouden en waar mogelijk ook groeien. Citymarketing is de discipline die zich richt op het behouden en aantrekken van de 3 B’s van bewoners, bedrijven en bezoekers.

Er zijn wereldwijd grote ontwikkelingen gaande. De huidige crisis doet vermoeden dat de economische neergang en het bijbehorende banenverlies in sommige steden desastreus is. Het voorbeeld van massaontslagen in de stad Detroit met de grote autoproducenten als General Motors, Ford en Chrysler is inmiddels bekend. Deze producenten produceerden al jaren te grote en ouderwetse SUV’s, terwijl de vraag in de markt verschoof. Met het uitbreken van de kredietcrisis hebben consumenten geen geld meer voor die grote en inefficiënte auto’s. Het risico is nu aanwezig dat steden ook niet genoeg voorbereid zijn op de toekomst, omdat ze net als de autoproducenten te weinig oog hebben voor waar de markt, maar dus ook hun eigen inwoners en bedrijven, om vraagt.

Ook steden die minder afhankelijk zijn van één sector of industrie worden nu bedreigd in hun welvaart en welzijn. De veranderende markt vraagt om een nieuwe visie op de stad en om activiteiten die een perspectief bieden aan de bestaande bewoners en bedrijven. Marketing kan daarbij behulpzaam zijn. In de volgende artikelen volgen voorbeelden met do’s en dont’s voor steden.

Amsterdam, een laaggelegen metropool ingebed in een waterlandschap, met een historische kern, wereldberoemde grachten en met een vrijzinnig en internationaal imago. In de zeventiende eeuw zelfs het centrum van de wereld; nu een wereldstad met een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Amsterdam is gebouwd op palen; de Amsterdamse structuurvisie wordt gefundeerd op een aantal pijlers, een serie essentiële ruimtelijke doelstellingen, die de ruimtelijke ontwikkeling van Amsterdam gaan sturen en structureren. Deze pijlers hebben een grote reikwijdte en een – in beginsel – grote wervingskracht.

Centrale ambitie: metropool Amsterdam

Amsterdam als wereldstad, Amsterdam als kernstad van de metropoolregio. Nog maar enkele jaren geleden werd nog nauwelijks op deze wijze over de stad gedacht. Vandaag de dag is dit denkconcept gemeengoed in een zich snel uitbreidende kring. Bij de totstandkoming van de structuurvisie is de metropoolgedachte inmiddels een vanzelfsprekend uitgangspunt, of liever: het centrale uitgangspunt. We weten daarbij in welke ‘divisie’ we ons moeten manifesteren: niet in de eredivisie, met New York, Parijs, Londen of Tokyo, maar wel in de groep met onder meer Madrid, Milaan, Kopenhagen, Berlijn en Barcelona. Een en ander betekent dat de Amsterdamse opgave per definitie een regionale is geworden, en andersom. Het gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid wordt steeds sterker; stad en ommeland zien steeds duidelijker de meerwaarde van samenwerking.

Lees hier verder over de pijlers voor de structuurvisie

Op de site kan men op verschillende manieren browsen door tijd en plaats: een etmaal het leven in Beijing volgen in vierentwintig filmpjes van één minuut, zien wat er in verschillende steden op de aardbol tussen vijf en zes uur ’s ochtends gebeurt of alle films tegelijkertijd in een mozaïek bekijken. Het is een site die, net als de meeste wereldsteden, groter wordt en verder uitdijt. De site zal nog verder uitgebreid worden met de mogelijkheid om films te beoordelen en je eigen ideale ‘droomstad’ te creëren uit één minuten materiaal. Ook worden dan audio één minuten toegevoegd.

Ook maakt het project City One Minutes deel uit van De Eeuw van de Stad, een project dat de VPRO in september presenteert: twee weken lang radio, gids en (digitale) televisie over het leven in de stad. Het DocBlog op http://weblogs.hollanddoc.nl/deeeuwvandestad/ is de opmaat tot dit project. In 2010 wordt een selectie van de beste City One Minutes tentoongesteld op de World Expo in Shanghai.